МАТАЛАРДЫҢ ДӘСТҮРЛІ ҚАЗАҚ АТАУЛАРЫН ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ЖАҢҒЫРТУ МӘСЕЛЕСІ
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.65199/2617-6823-2025-4-2Ключевые слова:
дәстүрлі мата атаулары, текстиль, мәдени мұра, салт-дәстүр, фольклор, этнографиялық зерттеу, лексика, терминология, антропонимикаАннотация
Қазақ халқының дәстүрлі мәдениетінде маталар тек материалдық тұрғыда ғана емес, терең символдық мәнге де ие болды. Тарихи деректер мен фольклорлық мұраларда жібек, мақпал, қамқа сияқты маталардың атаулары ұшырасады, олар қоғамдағы әлеуметтік мәртебе мен аксиологиялық құндылықтарды бейнелеген. Мақала мақсаты мен міндеттері маталардың көне қазақша атауларын жинақтап, олардың шығу тегін, фольклордағы, антропонимикадағы және салт-дәстүрдегі орнын талдау, сонымен қатар қолданыстан шығып қалған дәстүрлі атауларды жаңғырту жолдарын қарастыру. Зерттеуде этнографиялық, лингвистикалық және тарихи дереккөздер кешенді талданды. XIX–XX ғасырлардағы сөздіктер мен ғылыми еңбектердегі материалдар салыстырмалы-тарихи әдіс арқылы зерттеліп, мата атауларының этимологиясы мен семантикасы анықталды. Фольклорды зерттеу нәтижесінде эпостар мен мақал-мәтелдердегі мата атауларының қолданысы қарастырылды. Қазақ тілінде маталардың атауларының алуан түрлілігі және қолданыс аясының кеңдегі айқындалды. Олардың қалыптасуы маталардың түрі мен сапасы, шығу тегі және қолданылатын орнына байланысты қалыптасқан. Фольклорда бұл атаулар көркем бейне жасауда маңызды рөл атқарған: мысалы, «Қыз-Жібек» эпосындағы басты кейіпкердің есімі жібек матасына лайық нәзіктік пен сұлулық символына айналған. Қымбат маталардың атауларынан шыққан әйел есімдері: Жібек, Мақпал, Торғын, Дүрия, Құлпы, Батсайы, Қамқа, Шұға және т.б. халық дүниетанымында қыздың сұлулығын поэтикалық түрде суреттейтін құрал болған. Дәстүр мен рәсімдерде мата (жыртыс, жаулық және т.б.) татулық пен сыйлық алмасудың белгісі ретінде қолданылған. Алайда қазіргі замандағы лексиконда бұл атаулар сирек қолданылады, олардың орнына шет тіліндегі атаулар еніп отыр. Маталардың қазақша атаулары – ұлттық лексиканың құнды қазынасы болып табылады. Оларды жаңғырту үшін тарихи атауларды ғылыми айналымға қайта енгізу, білім мен мәдениет салалары арқылы насихаттау, қазіргі қолданыста маталардың баламаларын табу ұсынылады. Бұл қазақ тілінің тарихи негіздерін күшейтіп қана қоймай, мәдени мұраның жалғастығын қамтамасыз етеді.
Әдебиеттер тізімі
Әдебиеттер тізімі
Арғынбаев, Халел. Қазақ халқының қолөнері. Алматы: Өнер, 1976.
Ахметжанова, З. Қ. Қазақтың дәстүрлі қолөнері. Алматы: Қазақ университеті, 2002.
Бабалықұлы, Жағда. Қазақтың дәстүрлі мәдениеті. Алматы: Дәуір, 2010.
Ерофеева, И. В., және Э. Т. Усманова. XVIII–XIX ғ. басындағы қазақ билеуші элитасының айырым белгілері. Алматы, 2014.
Жәнібеков, Өзбекәлі. Этнография очерктері. Алматы: Жазушы, 1983.
Игілікова, С. И., және М. М. Малбақов. “Қазақ тілі тарихындағы мата атаулары туралы.” Наука и жизнь Казахстана, no. 5, 2019, 163–167 б.
Кабдолдина, Г., және Т. Картаева. “Жаулық және орамал: қолөнер туындысы ретінде.” Отан тарихы, no. 1 (85), 2009, 173–189 б.
Қадырханқызы, Ж. Қазақ сәндік-қолданбалы өнерінің терминдері. Алматы: Ұлттық музей, 2018.
“Қазақ есімдерінің шығу тегі мен мағынасы.” Abai.kz, https://abai.kz/post/6635. Accessed 20 May 2026.
Қасиманов, Сәбит. Қазақ халқының қолөнері. Алматы: Қазақстан, 1969.
Күнанбаева, С., ж. б. “Ресей этнография музейіндегі қазақ дәстүрлі киімдерінің атрибуциясы.” International Journal of Environmental and Science Education, vol. 11, no. 10, 2016, pp. 309–318.
Марғұлан, Әлкей. Ежелгі жыр, аңыздар. Алматы: Жазушы, 1985.
Нұрмағанбетов, Әбдуәли. Бес жүз бес сөз. Алматы: Санат, 1994.
Сейітов, С. Қазақ этнографиясы. Алматы: Атамұра, 2007.
Стасевич, И. В. Женщина в традиционном казахском обществе. Алма-Ата: Наука, 1983.
Төлеубаев, Ә. Т. Қазақтың дәстүрлі шаруашылығы мен мәдениеті. Алматы: Өнер, 2011.
Хинаят, Б., және А. Сужикова. Қазақ халқының ұлттық киімдері: Мата түрлері. Алматы: Алматы кітап, 2007.
Шөже, М. Қазақтың дәстүрлі тоқыма өнері. Астана: Фолиант, 2013.
Alpysbayeva, A., et al. “Translation of Culture-Specific Items from Kazakh into English (in the Case of «Turkistan» by M. Jumabayev).” Eurasian Journal of Philology. Science and Education, no. 4, 2023, pp. 195–203.
Ashrafi, M., et al. “Applied Arts: Textiles and Carpets.” History of Civilizations of Central Asia. Vol. V, UNESCO, 2003, pp. 215–227.
References
Argynbaev, Khalel. Qazaq khalqynyn qoloneri. [Crafts of the Kazakh people] Almaty: Oner, 1976. (in Kazakh)
Akhmetzhanova, Z. Q. Qazaqtyn dasturli qoloneri. [Traditional crafts of the Kazakhs] Almaty: Qazaq universiteti, 2002. (in Kazakh)
Babalyquly, Zhaghda. Qazaqtyn dasturli madenieti. [Traditional culture of the Kazakhs] Almaty: Dauir, 2010.
Erofeeva, I. V., and E. T. Usmanova. XVIII–XIX gh. basyndaghy qazaq bileushi elitаsynyn aiyrym belgileri. [Distinctive features of the Kazakh ruling elite of the 18th–early 19th centuries] Almaty, 2014. (in Kazakh)
Zhanibekov, Ozbekali. Etnografiia ocherkteri. [Ethnographic essays] Almaty: Zhazushy, 1983. (in Kazakh)
Igilikova, S. I., and M. M. Malbaqov. “Qazaq tili tarihyndaghy mata ataulary turaly”. [On the names of fabrics in the history of the Kazakh language] Nauka i zhizn Kazakhstana, no. 5, 2019, pp. 163–167. (in Kazakh)
Kabdoldina, G., and T. Kartaeva. “Zhaulyq zhane oramal: qoloner tuyndysy retinde”. [“Shawl and scarf: as a product of handicraft.”] Otan tarihy, no. 1 (85), 2009, pp. 173–189. (in Kazakh)
Qadyrkhanqyzy, Zh. Qazaq sandik-qoldanbaly onerinin terminderi. [Terms of Kazakh decorative and applied art] Almaty: Ulttyq muzei, 2018. (in Kazakh)
“Qazaq esimderinin shyghu tegi men magynasy”. [“The origin and meaning of Kazakh names.”] Abai.kz, https://abai.kz/post/6635. Accessed 20 May 2026. (in Kazakh)
Qasimanov, Sabit. Qazaq khalqynyn qoloneri. [Crafts of the Kazakh people] Almaty: Qazaqstan, 1969. (in Kazakh)
Kunanbaeva, S., et al. “Resei etnografiia muzeiindegi qazaq dasturli kiimderinin atributsiiiasy”. [“Attribution of Kazakh traditional clothing in the Russian Museum of Ethnography.”] International Journal of Environmental and Science Education, vol. 11, no. 10, 2016, pp. 309–318. (in Kazakh)
Marghulan, Alkei. Ezhelgi zhyr, anyzdar. [Ancient poems, legends] Almaty: Zhazushy, 1985. (in Kazakh)
Nurmaghambetov, Abduali. Bes zhuz bes so. [Five hundred and five words] Almaty: Sanat, 1994. (in Kazakh)
Seitov, S. Qazaq etnografiiasy. [Kazakh ethnography] Almaty: Atamura, 2007. (in Kazakh)
Stasevich, I. V. Zhenshchina v traditsionnom kazakhskom obshchestve. [Woman in traditional Kazakh society] Alma-Ata: Nauka, 1983. (in Russian)
Toleubaev, A. T. Qazaqtyn dasturli sharuashylygy men madenieti. [Traditional Kazakh economy and culture] Almaty: Oner, 2011. (in Kazakh)
Khinaiat, B., and A. Suzhikova. Qazaq khalqynyn ulttyq kiimderi: Mata turleri. [National clothes of the Kazakh people: Types of fabrics] Almaty: Almatykitap, 2007. (in Kazakh)
Shozhe, M. Qazaqtyn dasturli toqyma oneri. [Traditional Kazakh weaving art] Astana: Foliant, 2013. (in Kazakh)
Alpysbayeva, A., et al. “Translation of Culture-Specific Items from Kazakh into English (in the Case of «Turkistan» by M. Jumabayev).” Eurasian Journal of Philology. Science and Education, no. 4, 2023, pp. 195–203.
Ashrafi, M., et al. “Applied Arts: Textiles and Carpets.” History of Civilizations of Central Asia. Vol. V, UNESCO, 2003, pp. 215–227.
Жүктеулер
жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Выпуск
Раздел
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2025 Eurasian Science and Arts
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
Журналда жарияланған ғылыми жарияланымдарға авторлық құқық олардың авторларына тиесілі. Журналдың мазмұны Creative Commons Attribution 4.0 (CC-BY) лицензиясы бойынша таратылады.
Лицензия шарттарын мына веб-сайттан табуға болады: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
